Το Αποκριάτικο Όνομα του Καραγκιόζη
Η προφορική παράδοση του Θεάτρου Σκιών, καθώς περνούσε από στόμα σε στόμα στις νεότερες γενιές Καραγκιοζοπαικτών, επέτρεψε να επιβιώσουν πολύτιμα στοιχεία που μαρτυρούν τη μακρινή του προέλευση από τα βάθη της ιστορίας μας.
Ένα τέτοιο στοιχείο για χρόνια άκουγα να επαναλαμβάνεται από το στόμα του Σπύρου Κούζαρου σχεδόν σε κάθε συνάντηση του Πασά ή του Μεγάλου Βεζύρη με τον ταπεινό Καραγκιόζη στον μπερντέ του. Μετά τις σχετικές και μέχρι εξαντλήσεως υποκλίσεις και τις πρώτες χαριτολογίες του Καραγκιόζη ακολουθούσαν οι συστάσεις και ο Πολυχρονεμένος ζητούσε πάντα να μάθει πώς ονομάζεται ο αλλόκοτος συνομιλητής του.
Κι ο Καραγκιόζης, παίζοντας περίτεχνα με τα ευφυολογήματά του, ρωτούσε τάχα αθώα τον Πασά:
— «Ποιο όνομα θες, Εφέντη μου; Το Σαρακοστιανό ή το Αποκριάτικο;»
Κι ο Πασάς, αιφνιδιασμένος, απαντούσε:
— «Έχεις Σαρακοστιανό, έχεις κι Αποκριάτικο;»
Για τον Καραγκιόζη, βέβαια, τι πιο φυσικό από το να τροποποιεί το όνομά του ανάλογα με το είδος των τροφών που η χριστιανική παράδοση επιτρέπει στους πιστούς να καταλύουν σε κάθε χρονική περίοδο:
— «Εμ, τι θα τρώμε τη Σαρακοστή, τι θα τρώμε τις Απόκριες!»
Κι ο Πασάς, γνώστης φαίνεται της Ορθόδοξης Παράδοσης, απαιτούσε γεμάτος περιέργεια:
— «Για πες μου το Σαρακοστιανό…»
Καραγκιόζης: «Αγγουροντομάτας Ανδρακλοκολοκυθόπουλος.»
Πασάς: «Και το Αποκριάτικο;»
Καραγκιόζης: «Επιφάνης Ποτέ Γρηγορήτου και Νυκτός Φαλλακράτα!»
Ο Πασάς έμενε σύξυλος από την όλως διόλου αναπάντεχη απάντηση του Καραγκιόζη.
— «…Φαλλακράτα;»
— «Μάλιστα, Φαλλακράτα», υπογράμμιζε υπερήφανα ο Καραγκιόζης.
Πασάς: «Καλά, τι όνομα είναι αυτό;»
Καραγκιόζης: «Παρδαλό…!»
Την απορία που κι εμείς, σαν τον Πασά, έχουμε για το παρδαλό αποκριάτικο αυτό όνομα του Καραγκιόζη θα επιχειρήσουμε να λύσουμε, σχολιάζοντας τα στοιχεία που το συνθέτουν και εξάγοντας διαφωτιστικά συμπεράσματα. Σημειώνουμε πρωτίστως πως δάσκαλοι του Κούζαρου, εκτός των άλλων σπουδαίων, υπήρξαν οι Ντίνος Θεοδωρόπουλος και Ιωάννης Γεωργόπουλος ή Μπομποτίνος, καθηγητής Φυσικομαθηματικός με έδρα τη Σχολή Ευελπίδων, κατά τον Δημήτρη Μόλλα.
Το βαφτιστικό Επιφάνης παραπέμπει σαφώς στη μεγάλη δεσποτική εορτή των Επιφανείων ή Θεοφανείων. Όμως, το δεύτερο συνθετικό του, -Φάνης, ανάγεται αιώνες πριν, στον θεό των Ορφικών Μυστηρίων, ο οποίος προσωποποιεί το φως, γεννημένος μέσα από το χάος, σύμφωνα με μία από τις διάφορες Ορφικές κοσμογονίες. Αυτό, εξάλλου, δηλώνουν και τα συστατικά του ίδιου του ονόματος: αυτός που φανερώθηκε (ΦΑ-) ξαφνικά μέσα από μία αέναη ανυπαρξία (-ΝΗ).
Αφού, κατά τους Ορφικούς, υπάρχει αρχή του κόσμου, το σύμπαν γεννήθηκε σε κάποια χρονική στιγμή. Αυτή τη χρονική στιγμή δηλώνει το αόριστο χρονικό επίρρημα Ποτέ (= κάποτε), που ακολουθεί αμέσως μετά το βαφτιστικό Επιφάνης.
Περνώντας στο επώνυμο παρατηρούμε πως αποτελείται από δύο ονόματα (Γρηγορήτου – Φαλλακράτα) σε πτώση γενική, η οποία δηλώνει την καταγωγή ή τη συγγένεια, και συνδέονται παρατακτικά με τον σύνδεσμο «και».
Το Γρηγορήτου, ως κύριο εδώ όνομα, παράγεται από το ρήμα γρηγορέω («είμαι ξύπνιος», «βρίσκομαι σε εγρήγορση», «φρουρώ», «μένω άγρυπνος»). Η κατάληξη -τος του ρηματικού επιθέτου συμπληρώνει τη σημασία:
Γρηγορήτου = (γιος) αυτού που μπορεί να μένει άγρυπνος.
Στο δεύτερο σκέλος αυτού του παράξενου επωνύμου προσδιορίζεται η χρονική στιγμή τόσο της κατάστασης που δηλώθηκε όσο και της ενέργειας που ακολουθεί, με τη γενική Νυκτός, για να ακολουθήσει το Φαλλακράτα.
Πρώτο συστατικό της λέξης είναι ο φαλλός, το ομοίωμα του ανδρικού γεννητικού οργάνου που περιφερόταν στις γονιμικές τελετές ως σύμβολο της γονιμότητας της φύσης, από την αρχαιότητα έως τις μέρες μας. Και για να περιφέρει κανείς κάτι πρέπει να το κρατήσει ψηλά πάνω σε ένα κοντάρι, όπως ακριβώς δηλώνει το δεύτερο συνθετικό της λέξης, -κράτα (από το ρήμα κρατώ).
Εδώ, βέβαια, πρόκειται για το ομοίωμα του θεού Φάλη, που κατασκευαζόταν από ξύλο συκής και γι’ αυτό ονομαζόταν πολλές φορές Σύκινος. Αφού, λοιπόν, ο Φάλης, η φαλλική θεότητα που συνδεόταν με τη διονυσιακή λατρεία, κατασκευαζόταν από ξύλο (ύλη), είναι λογικό το ομοίωμά του, ο φαλλός, να γράφεται με δύο λ, δηλώνοντας και τον θεό (Φαλ-) και το υλικό κατασκευής (-λός).
Πόσο μεγάλη είναι η έκπληξή μας για το αποκριάτικο όνομα του Καραγκιόζη, που στην αφετηρία του φιλοξενεί έναν αρχέγονο θεό του φωτός, τον ΦΑΝΗ, και στο αποτέλειωμά του έναν υστερότερο θεό, υπαίτιο για τη γονιμότητα της γης, τον ΦΑΛΗ!
Σε μια απόπειρά μας να αποδώσουμε περιφραστικά το όνομα με το οποίο συστήνεται ο Καραγκιόζης, θα γράφαμε:
«Είμαι αυτός που κάποτε ξαφνικά φανερώθηκε πάνω στη γη εκ του μηδενός, γιος κάποιου που μπορεί να αγρυπνεί κρατώντας μέσα στη νύχτα το ξύλινο ομοίωμα της γονιμότητας.»
Εάν ένας τέτοιου είδους αυτοπροσδιορισμός του ήρωά μας δεν ανάγεται στις αρχαϊκές τελετουργίες, συνδεδεμένες με τον αγώνα του ανθρώπου να κατανοήσει τόσο το μυστήριο της δημιουργίας του κόσμου όσο και εκείνο της ζωής, τότε πού παραπέμπει;
Είδαμε στο προηγούμενο δημοσίευμά μας για τις απαρχές του Ελληνικού Θεάτρου Σκιών πως, για αιώνες, πανηγυρίζονταν σε όλη την περί τη Μεσόγειο Οικουμένη επίσημες και υπερεθνικές τελετές, που σχετίζονταν με τις τροπές του Ηλίου και τη γονιμότητα.
Ο πατέρας της Ιστορίας, ο Ηρόδοτος, μας προσφέρει ένα θαυμάσιο παράδειγμα στο δεύτερο βιβλίο της Ιστορίας του, που τιτλοφορεί «Ευτέρπη»:
«Την παραμονή της γιορτής του Διονύσου, την ώρα του δείπνου ο κάθε Αιγύπτιος σφάζει ένα γουρούνι μπροστά στην πόρτα του και το δίνει να του το μεταφέρει ο χοιροβοσκός που του το πούλησε. Την υπόλοιπη γιορτή του Διονύσου οι Αιγύπτιοι τη γιορτάζουν το ίδιο σχεδόν σε όλα όπως οι Έλληνες, εκτός από τους χορούς. Αντί όμως για φαλλούς σοφίστηκαν νευρόσπαστα αγάλματα, έναν πήχυ ύψος περίπου, που τα τριγυρνούν στα χωριά γυναίκες. Το αιδοίο των αγαλμάτων, που είναι τόσο μεγάλο όσο σχεδόν το υπόλοιπο σώμα, κινείται. Μπροστά από τη συνοδεία πάει μια πίπιζα κι ακολουθούν αυτές, ψέλνοντας στον Διόνυσο. Τώρα, γιατί το άγαλμα έχει τόσο μεγάλο το αιδοίο, και γιατί μόνο αυτό κινείται από το σώμα, υπάρχει μια σχετική ιερή παράδοση.»
Από όσα εκτέθηκαν διαπιστώνουμε, για μία ακόμη φορά, πως υπάρχει ένα πλήθος διάσπαρτων πληροφοριών και τεκμηρίων, που, εάν αποκωδικοποιηθούν, συντεθούν και τοποθετηθούν στον άξονα του χρόνου, αλλάζουν εντελώς την αντίληψή μας για τη «δήθεν προέλευση» του Θεάτρου Σκιών.
Ένα τέτοιο στοιχείο αποτελεί και το αποκριάτικο όνομα του Καραγκιόζη, που προσπαθήσαμε να αποκωδικοποιήσουμε. Μάλιστα, στο αποκορύφωμα των αποκαλύψεών του σχετικά με την καταγωγή του, ο ήρωάς μας δηλώνει με στόμφο στον πελαγωμένο και παγιδευμένο στα δίχτυα του Πασά:
«Είμαι υιός του Αγνώστου Στρατιώτου!»
Πόσοι άγνωστοι στρατιώτες, απότακτοι ή κατά παράβαση της αυστηρότητας του Νόμου, δεν βάκχευαν μέσα στη νύχτα, έξαλλοι, μαζί με τα πλήθη κατά τους εορτασμούς του Διονύσου, ώστε να είναι δυνατόν να πέσουν θύματα των θελγήτρων κάποιας πλανεύτρας Μιμάδας;
Το αποκριάτικο όνομα του Καραγκιόζη αποτελεί μια μικρή απόδειξη της καταγωγής του ή επινόηση ενός ευφάνταστου Καραγκιοζοπαίκτη; Αν ισχύει το δεύτερο, τότε αυτός ο Καραγκιοζοπαίκτης γνώριζε πολύ καλά Γράμματα!
Βιβλιογραφία
- Ιωάννης Σταματάκος, Λεξικόν της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης
- Χρήστος Γιοβάνης, Θησαυρός όλης της Ελληνικής Γλώσσας
- Ιωάννης Δ. Πασσάς, Τα Ορφικά, Εκδόσεις Εγκυκλοπαίδειας του Ηλίου
- Ηροδότου Ιστορία, Εκδόσεις Πάπυρος, 1976, Βιβλίο Β΄ «Ευτέρπη», §48
- Ε. Μουτσόπουλος, Προσωκρατική Διανόησις
Τάσου Κούζαρου – Φιλολόγου – Καλλιτέχνη Θεάτρου Σκιών
